هست ، چنانچه گفته در سورهء نحل كه : « وَ تَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْكَذِبَ أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنى » ، « 1 » بنا بر اين كه « وَصْف » به معنى « مدح » باشد و « الكَذِب » مفعول‌ٌبِهِ « تَصِفُ » باشد و « أنَّ » به تقدير « بِأنَّ » باشد و ظرف ، متعلّق به « تَصِفُ » باشد . و مثل مدح مجتهدانِ مخالفان ، تأويلات كورانه و كرانهء خود را به محض زبان ، براى آيات بيّناتِ محكمات ناهيه از پيروى ظن ، چنانچه گفته در سورهء نحل بعد از سابق ، به فاصله كه : « وَ لا تَقُولُوا لِما تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هذا حَلالٌ وَ هذا حَرامٌ » « 2 » و بيان مىشود در « كِتَابُ الْإِيمَانِ وَالْكُفْرِ » در شرح حديث دوازدهمِ « بَابُ مُجَالَسَةِ أَهْلِ الْمَعَاصِي » كه باب صد و شصت و سوم است . كَذِب ( به فتح كاف و كسر ذال ) دو معنى دارد : اوّل ، مقارنِ دروغ ، مثل : « وَ جاؤُ عَلى قَمِيصِهِ بِدَمٍ كَذِبٍ » ؛ « 3 » دوم ، دروغ ؛ و [ كِذْب ] ( به كسر كاف و سكون ذال ) به معنى دروغ است . و دروغ ، دو قسم است : اوّل ، خبر مخالف واقع ، چنانچه مشهور است ؛ دوم ، خبر مخالف حق ، چنانچه مىآيد در « كِتَابُ الْإِيمَانِ وَالْكُفْرِ » در حديث هفدهم « بَابُ الْكَذِبِ » كه قول يوسف : « إِنَّكُمْ لَسارِقُونَ » « 4 » و قول ابراهيم : « بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ » « 5 » موافق واقع نبود و كذب نبود . و همه اين جا مناسب است ؛ چه مراد اين جا ، فتوا در حلال و حرام از روى ظن است ؛ و آن ، چون بىخطا در بعض احكام نمىباشد ، مقارنِ دروغ است البتّه ، و چون متضمّن تجويز فتوا از روى ظن است ، به اين اعتبار ، مخالف واقع است ، و چون حرام است ، مخالف حق است ، هر چند كه موافق واقع افتد ، چنانچه اللَّه تعالى گفته در سورهء نحل بعد از سابق ، بىفاصله كه : « لِتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لا يُفْلِحُونَ » « 6 » و اين نيز بيان مىشود در « كِتَابُ الْإِيمَانِ وَالْكُفْرِ » . و نظير اين ، آن است كه

--> ( 1 ) . نحل ( 16 ) : 62 . ( 2 ) . نحل ( 16 ) : 116 . ( 3 ) . يوسف ( 12 ) : 18 . ( 4 ) . يوسف ( 12 ) : 70 . ( 5 ) . انبيا ( 21 ) : 63 . ( 6 ) . نحل ( 16 ) : 116 .